THẰNG CUỘI DƯỚI VẦNG TRĂNG QUÊ NHÀ
Lê Thương, Trung Thu và một miền ký ức không mất
Có những bài hát không cần người ta nhớ ngày tháng ra đời, cũng chẳng cần một sân khấu lớn để tồn tại. Chỉ cần mỗi năm, khi tháng Tám âm lịch trở về, một vầng trăng tròn hiện lên giữa trời, tiếng hát ấy lại tự nhiên tìm được đường trở về với ký ức.
“Bóng trăng trắng ngà…”
Chỉ mấy tiếng thôi, cả một khoảng trời tuổi thơ bỗng mở ra. Có cây đa. Có vầng trăng. Có một ông Cuội ngồi trên cung trăng. Có những đứa trẻ từng ngước cổ nhìn lên trời trong đêm rằm tháng Tám, vừa tò mò vừa tin rằng ở nơi rất xa kia thật sự có một người đang ngồi lặng lẽ dưới gốc đa.
Và có một điều kỳ lạ: càng lớn, người ta càng nghe “Thằng Cuội” khác đi.
Thuở nhỏ, ta nghe bài hát như một câu chuyện cổ tích. Lớn lên, ta nghe trong đó một chút mơ mộng. Rồi đến một tuổi nào đó, khi đã đi qua đủ những cuộc gặp gỡ và chia xa của đời người, ta bỗng nhận ra phía sau tiếng hát tưởng như hồn nhiên ấy có một khoảng lặng rất dài.
“Có thằng Cuội già, ôm một mối mơ.”
Một mối mơ là gì?
Có thể chẳng phải chỉ là giấc mơ của Cuội.
Mà cũng có thể là giấc mơ của chính chúng ta — những con người từng có một vầng trăng tuổi nhỏ, một quê nhà để nhớ, một thời đã qua và một điều gì đó trong đời không bao giờ còn trở lại nguyên vẹn.
Đó là lý do “Thằng Cuội” của Lê Thương không chỉ thuộc về trẻ thơ.
Nó thuộc về ký ức.
Và mỗi mùa Trung Thu, khi bài hát ấy vang lên, dường như không chỉ trẻ em nhìn lên vầng trăng. Người lớn cũng âm thầm nhìn theo, để tìm lại một phần mình đã đánh rơi đâu đó trên đường đời.
—
THẰNG CUỘI — MỘT VẦNG TRĂNG CỦA TUỔI THƠ
Lê Thương đã lấy một nhân vật rất quen thuộc của cổ tích dân gian để làm nên một ca khúc có sức sống đặc biệt.
Nhưng điều đáng nói là ông không kể lại nguyên vẹn câu chuyện về Cuội. Không có một câu chuyện dài. Không có những tình tiết cầu kỳ. Chỉ có:
Bóng trăng.
Cây đa.
Thằng Cuội.
Một mối mơ.
Rồi từ đó, âm nhạc mở ra một thế giới vừa gần gũi vừa xa xăm.
Đó là tài năng của Lê Thương: ông biết làm cho những hình ảnh vốn đã quá quen thuộc trong tâm thức người Việt trở nên mới mẻ bằng âm nhạc.
Cuội vốn đã ở trên cung trăng từ trong truyện cổ. Nhưng bằng một giai điệu giản dị, Lê Thương khiến Cuội trở thành một người bạn của tuổi thơ. Đứa trẻ nghe “Thằng Cuội” không cần hiểu nhạc lý. Cũng chẳng cần biết Lê Thương là ai. Nó chỉ cần nghe tiếng hát và lập tức nhìn thấy một đêm Trung Thu.
Vầng trăng trở nên gần hơn. Cây đa trở nên gần hơn. Và cung trăng dường như cũng không còn xa đến thế. Có lẽ chính vì vậy mà bài hát có một sức sống rất riêng. Nó không cố làm ra vẻ trẻ thơ. Nó chỉ kể bằng ngôn ngữ mà trẻ thơ có thể hiểu: những hình ảnh đơn sơ, những câu hát ngắn, một giai điệu tự nhiên như lời kể.
Nó gần với đồng dao. Nhưng không hoàn toàn là đồng dao. Bởi phía dưới cái vẻ hồn nhiên ấy là một tâm hồn người lớn.
—
“ÔM MỘT MỐI MƠ” — CÂU HÁT ĐỂ LẠI MỘT KHOẢNG TRỐNG
Nếu chỉ là một bài hát Trung Thu dành cho thiếu nhi, “Thằng Cuội” có lẽ đã có thể dừng lại ở câu chuyện về cây đa và cung trăng.
Nhưng Lê Thương lại đặt vào giữa bài hát một hình ảnh rất đặc biệt:
“Có thằng Cuội già, ôm một mối mơ.” “Già” — một chữ tưởng như rất nhỏ nhưng lại làm thay đổi cả hình tượng. Cuội không còn chỉ là một nhân vật cổ tích. Cuội đã có tuổi. Cuội đã có một đời sống. Và quan trọng hơn, Cuội có một mối mơ.
Một đứa trẻ nghe câu hát ấy có thể chỉ thấy một ông già ngồi trên cung trăng. Nhưng người lớn nghe lại có thể nghĩ về chính mình. Bởi con người sống đến một tuổi nào đó thường không còn thiếu những điều để nhớ, mà chỉ thiếu một nơi để đặt những điều mình nhớ xuống.
Có những ước mơ từng rất gần. Có những người từng nghĩ sẽ đi cùng mình suốt đời. Có những miền đất từng tưởng rằng sẽ chẳng bao giờ rời xa.
Rồi năm tháng trôi qua. Người đi. Đời đổi. Quê nhà ở lại phía sau.
Và cuối cùng, mỗi người đều có thể trở thành một “thằng Cuội” theo cách nào đó — ngồi giữa một khoảng trời riêng của mình, ôm một mối mơ mà chẳng biết bao giờ mới có thể gọi tên thành lời.
Nếu đọc “Thằng Cuội” theo cách ấy, bài hát bỗng vượt khỏi khuôn khổ một ca khúc thiếu nhi.
Nó trở thành một khúc hát về nỗi nhớ.
—
TRUNG THU CỦA NGƯỜI VIỆT — KHÔNG CHỈ CÓ TRẺ THƠ
Trung Thu vốn là mùa của trẻ nhỏ. Nhưng thật ra, Trung Thu cũng là mùa của ký ức người lớn. Khi còn bé, ta mong trăng rằm vì chiếc đèn giấy, vì tiếng trống, vì những cuộc rước đèn, vì bánh nướng bánh dẻo và vì niềm háo hức được thức thật khuya. Lớn lên, ta vẫn nhìn trăng nhưng thứ ta tìm kiếm không còn nằm trong chiếc lồng đèn nữa.
Ta tìm lại một khuôn mặt. Một mái nhà. Một con đường. Một tiếng gọi. Một người mẹ đã già. Một người cha đã khuất. Một người bạn từng ngồi bên mình dưới một vầng trăng rất khác. Và đôi khi, ta chẳng tìm gì cả. Ta chỉ đứng yên dưới trăng và chợt nhận ra rằng mình đã đi quá xa tuổi thơ.
Bởi vậy, “Thằng Cuội” có một sức mạnh rất lạ.Nó không kéo chúng ta trở lại tuổi thơ bằng cách làm cho ta quên mình đã lớn. Nó đưa ta trở lại bằng cách nhắc rằng đã từng có một đứa trẻ ở trong chính con người hôm nay. Đứa trẻ ấy từng tin vào cây đa trên cung trăng. Từng tin rằng Cuội vẫn còn ngồi đó. Từng tin rằng những người mình yêu thương sẽ mãi mãi ở bên mình. Và có lẽ, sâu trong tâm hồn, chúng ta vẫn muốn giữ lại một chút niềm tin ấy.
—
LÊ THƯƠNG — NGƯỜI ĐÃ ĐỂ LẠI MỘT VẦNG TRĂNG
Nói đến “Thằng Cuội” không thể không trở về với Lê Thương.
Ông thuộc lớp nhạc sĩ tiên phong của Tân nhạc Việt Nam, một thế hệ đã bước vào âm nhạc bằng khát vọng tìm kiếm một tiếng nói mới cho người Việt. Nhưng điều đáng quý ở Lê Thương là ông không chỉ nhìn âm nhạc như một cuộc cách tân về giai điệu.
Ông nhìn vào đời sống. Nhìn vào lịch sử. Nhìn vào truyện cổ. Nhìn vào trẻ thơ. Nhìn vào những phận người. Và từ những điều tưởng như rất bình thường ấy, ông tìm ra chất liệu cho âm nhạc.
Phạm Duy, trong những hồi ức về thế hệ Tân nhạc, từng dành cho Lê Thương một tình cảm đặc biệt. Ông nhìn người đồng nghiệp ấy không chỉ như một nhạc sĩ mà còn như một người trí thức, một người có đời sống nội tâm phong phú và một phong cách sống giản dị.
Điều đó giúp ta hiểu thêm vì sao âm nhạc của Lê Thương thường có một chiều sâu riêng. Ông có thể viết cho trẻ em mà không coi trẻ em là những tâm hồn đơn giản. Ông có thể viết về những câu chuyện cổ mà không biến chúng thành những bài minh họa cho cổ tích. Và ông có thể viết một ca khúc về Cuội mà người lớn nghe lại vẫn thấy mình trong đó. Đó là điều không dễ.
—
TỪ THẰNG CUỘI ĐẾN HÒN VỌNG PHU
Nếu “Thằng Cuội” cho thấy một Lê Thương của mộng tưởng và tuổi thơ, thì Hòn Vọng Phu lại cho thấy một chiều sâu khác của cùng tâm hồn ấy.
Một bên là vầng trăng. Một bên là núi đá. Một bên là đứa trẻ nhìn lên cung Quảng Hàn. Một bên là người đàn bà đứng chờ chồng đến hóa đá. Nhưng ở phía sau cả hai vẫn có một điểm chung: con người đứng trước một điều mình không thể níu giữ.
Trong “Thằng Cuội”, đó là một mối mơ. Trong Hòn Vọng Phu, đó là một cuộc chờ đợi. Một bên nhẹ như ánh trăng. Một bên nặng như đá. Nhưng cả hai đều là những hình ảnh của ký ức, của chia lìa và của một niềm mong đợi vượt qua thời gian. Có lẽ vì thế mà Lê Thương có thể đi từ những bài hát thiếu nhi đến những trường ca lớn mà không tạo cảm giác đứt đoạn.
Ông vẫn là người kể chuyện. Chỉ khác rằng câu chuyện khi dành cho trẻ thơ được kể bằng ánh trăng, còn câu chuyện của dân tộc được kể bằng những bước chân ra trận, những cuộc chia ly và những con người đứng chờ giữa thời gian.
—
MỘT NGƯỜI THẦY, MỘT NGƯỜI KỂ CHUYỆN
Lê Thương còn là một nhà giáo. Điều này có lẽ cũng giúp giải thích phần nào mối quan tâm đặc biệt của ông đối với thế giới trẻ thơ. Nhưng gọi ông là người viết nhạc thiếu nhi thôi vẫn chưa đủ. Bởi trong những bài hát dành cho trẻ em, ông không hạ thấp thế giới của các em xuống thành những câu chuyện đơn giản.
Ông cho trẻ em một bầu trời. Cho các em một vầng trăng. Cho các em cây đa. Cho các em Cuội. Cho các em những câu chuyện mà sau này, khi trưởng thành, các em sẽ nghe lại và phát hiện ra những tầng nghĩa mà ngày bé mình chưa từng biết.
Đó có lẽ là một trong những vẻ đẹp lớn nhất của nghệ thuật dành cho tuổi thơ: Nó lớn lên cùng người nghe. Một bài hát hay không chết khi đứa trẻ lớn lên. Nó chỉ thay đổi cách được nghe.
—
VÀ RỒI, NGƯỜI VIỆT XA QUÊ NGHE LẠI THẰNG CUỘI
Có lẽ không ở đâu “Thằng Cuội” dễ chạm vào lòng người bằng nơi đất khách. Bởi với người đã rời quê hương, Trung Thu không còn chỉ là một ngày hội của trẻ em. Nó trở thành một cuộc trở về bằng ký ức.
Có những người đã xa Việt Nam nhiều thập niên.Những con đường xưa có thể đã đổi tên. Những mái nhà cũ có thể không còn. Những người từng cùng mình rước đèn có thể đã tóc bạc. Có người đã nằm xuống. Có người đã đi sang một phương trời khác.
Nhưng một đêm Trung Thu, chỉ cần nghe: “Bóng trăng trắng ngà…” là ký ức bỗng mở cửa. Không cần hộ chiếu. Không cần chuyến bay. Không cần một tấm bản đồ. Chỉ cần một giai điệu. Và quê nhà hiện ra. Có thể đó chính là điều kỳ diệu nhất của âm nhạc. Nó giữ được những gì thời gian không giữ nổi.
—
CUỘI VẪN NGỒI TRÊN CUNG TRĂNG
Rồi một ngày nào đó, chúng ta sẽ nhận ra rằng tuổi thơ không mất đi. Nó chỉ đi về một nơi rất sâu trong tâm hồn. Mỗi mùa Trung Thu, khi trăng lại tròn, nơi ấy lại được đánh thức. Và “Thằng Cuội” vẫn ở đó. Không già đi. Không mất đi. Không cần ai giới thiệu. Chỉ cần một câu hát cất lên, một thế hệ đã từng nghe bài hát ấy sẽ nhận ra ngay. Bóng trăng trắng ngà. Cây đa vẫn đó. Cuội vẫn đó. Chỉ có chúng ta là đã đi qua rất nhiều mùa trăng.
Ngày còn bé, ta ngước lên nhìn Cuội và tự hỏi vì sao Cuội phải ở mãi trên cung trăng.
Đến khi lớn tuổi, có lẽ ta mới hiểu: Có những người không phải vì muốn xa quê mà ở lại một nơi xa xôi. Họ ở đó vì cuộc đời đã đưa họ đến đó. Có những giấc mơ không phải vì không đẹp mà không thành. Có những cuộc trở về không phải vì không muốn, mà vì thời gian đã khiến đường về trở thành một điều quá xa. Và cũng có những vầng trăng, càng đi xa càng sáng trong ký ức.
Để rồi một đêm Trung Thu nơi đất khách, giữa một thành phố không phải quê mình, ta bất chợt nghe lại tiếng hát năm xưa. Không còn là tiếng hát của một đứa trẻ. Mà là tiếng hát của chính mình từ một thời rất xa. Lúc ấy, có lẽ ta sẽ hiểu vì sao Lê Thương đã viết: “Ôm một mối mơ.”
Bởi mỗi con người, sau cùng, đều có một “mối mơ” của riêng mình. Có người gọi đó là quê hương. Có người gọi đó là tuổi trẻ. Có người gọi đó là một người đã mất. Có người chỉ lặng lẽ giữ nó trong lòng, không gọi thành tên.
Còn với người Việt xa quê, có lẽ đôi khi chỉ cần một vầng trăng tháng Tám. Một tiếng hát. Một cây đa trong tưởng tượng. Và một thằng Cuội ngồi rất xa trên cung trăng.
Thế là đủ để biết rằng: Có những nơi ta đã rời đi từ rất lâu, nhưng chưa bao giờ thật sự rời khỏi lòng mình. Và dưới vầng trăng Trung Thu năm ấy, Lê Thương vẫn còn để lại cho chúng ta một điều giản dị: một bài hát để trở về.
Tâm An