Giếng vàng đã rụng một vài lá ngô.(Truyện Kiều)
Chiều hoang nắng, gió đưa nhẹ, một vài chiếc lá buông cành báo hiệu sang mùa. Cảnh lá rơi ngoài kia vô tình gợi ra hai câu thơ cổ: Ngô Đồng nhất diệp lạc, thiên hạ tận tri thu. Một chiếc lá Ngô đồng rơi xuống, khắp thiên hạ đều biết thu đã về. Thu tới rồi đây!
Ông tướng Tưởng Giới Thạch vì yêu vợ, người đẹp Tống Mỹ Linh, cho trồng toàn cây Ngô Đồng ở Nam Kinh. Mỗi độ thu về, cả thành phố thay sắc vàng. Những con đường hai bên toàn lá vàng bay bay rất thơ mộng. Đặc biệt ngôi nhà cũ của hai người, Mỹ Linh Cung, đắm chìm trong rừng lá Ngô Đồng vây quanh, đủ sắc vàng, tím, đỏ. Ngày nay du khách ngắm lá Ngô Đồng ở Nam Kinh đều nhắc đến mối tình lãng mạn của cặp tình nhân này.
Cây Ngô Đồng trong cổ thi còn là biểu tượng của cô quạnh, tịch mịch: Tịch mịch ngô đồng thâm viện toả thanh thâu. (Ngô đồng tịch mịch trong viện khóa mùa thu.) Tịch mịch nhưng lại cao ngạo. Theo sách Trang Tử, ở Nam Hải có loài chim Uyên Sồ (Phượng Hoàng) khi bay đến Bắc Hải nếu không phải cây Ngô Đồng thì không đậu. Tuy vậy cây Ngô Đồng cũng không thoát được định mệnh khi phải đối mặt với thời gian. Nhân yên hàn quất tụ, Thu sắc lão Ngô Đồng (Khói nhà ai làm lạnh cây quất, màu thu làm già đi cây Ngô Đồng).
Chữ SẦU (愁) là do chữ THU (秋) và chữ TÂM (心) ghép lại. Ý người xưa nói cái tâm ở dưới mùa thu thì hay vương vấn nỗi buồn. Bởi vậy không gian mùa thu thường đượm âm sắc của những chia ly, dang dở, nuối tiếc, cô quạnh, nhớ thương… Cảnh đấy mà người đâu. Tiếng thu là tiếng thở dài của cô phụ ngóng chờ tình quân. Hương thu là chất men ủ bằng ký ức, gặp gió thu bốc hơi thành mây khói xây thành. Tình thu là tấu khúc dang dở, đàn chưa xong mà dây tình vội đứt.
Bá Nha là một ông quan nổi tiếng phong lưu. Nhân một đêm thu, trăng sáng gió thanh, đi ngang qua sông Hán Dương. Thuyền đang cắm sào dưới chân núi Mã Yên, phong cảnh hữu tình gợi hứng, Ông sai người hầu mang cây Dao cầm ra gảy. Mới so dây đàn tình tang vài cung trầm bổng, đàn bỗng dưng đứt dây. Bá Nha biết có người nghe lén bèn sai quân đi tìm. Thì ra người nghe lén là Tử Kỳ, một ẩn sĩ làm nghề tiều phu. Bá Nha liền bày tiệc và mời Tử Kỳ lên thuyền. Hai người say sưa trong nhạc đạo. Trong lúc đàm đạo Tử Kỳ có nói về xuất xứ của cây Dao Cầm. Thân đàn vốn lấy từ khúc giữa của cây Ngô Đồng mà ra. Thân được ngâm dưới sông đủ 72 ngày đêm; sau đó, chọn ngày lành, người thợ khéo mới cần mẫn biến khúc gỗ thành đàn. Bởi vì lấy từ phần giữa mà ra, tiếng đàn không nặng mà cũng không nhẹ, đủ hài hòa cho người nghe. Hai người đối ẩm, tâm đắc, kết tình huynh đệ, quyết hẹn mùa thu năm sau sẽ gặp lại. Nào ngờ Tử Kỳ chết sớm. Bá Nha hay tin đến trước phần mộ, tấu khúc chia ly tiễn bạn. Tiếng ai oán vừa dứt, Bá Nha đập nát đàn và từ đó “Tử Kỳ chết ném đàn không gảy nữa”. Nỗi lòng bây giờ biết tỏ cùng ai. Tình bạn cũng như âm nhạc mất hết ý nghĩa khi không còn tri kỷ.
Phận bèo bao quản nước sa.
Ai tri âm đó mặn mà với ai.(Truyện Kiều)
Vua Minh Mạng ngày xưa cho người qua bên Tàu mang giống Ngô Đồng về trồng. Vua còn yêu thích cho khắc cây Ngô Đồng vào Nhân Đỉnh, làm đậm nét về tính vương giả của cây. Có lẽ lúc đầu người ta trồng khá nhiều nhưng cây không hạp thổ nhưỡng, chết dần. Ngày nay còn lại hai cây: một ở điện Cần Chánh, một trong vườn Tứ Tượng. Có lẽ là hậu duệ của thời trước vì cây chỉ vài chục năm tuổi. Thân cây cao chênh vênh, mỗi độ thu về, trong hơi lạnh, cây càng chơ vơ hiu quạnh giữa đất trời buồn thương về cố quận.
Người xưa lấy cây Ngô Đồng để ví von, bày tỏ nỗi lòng khi cảm xúc dâng trào. Từ lúc nào lá cây Ngô Đồng trở thành nhà tiên tri của đất trời báo hiệu mùa thu? Từ lúc nào chim Phượng Hoàng chỉ tìm cành Ngô Đồng mà đậu? Từ lúc nào thân Ngô Đồng trong hơi thu lặng nhìn thấy mình qua những tàn phai? Và từ lúc nào thi nhân, giữa sương thu, đầy vơi chén sầu thiên cổ mỗi mùa lá rụng.
Tạo Ân
Thu 2024