Bồng bồng/ bông bống/ bang bang
bồng con bế cái/ ơ/ trẩy ra Hải Phòng
ra đi nước mắt ròng ròng
nhớ làng nhớ xóm/ ơ/ nhớ đồng /ơ/ lúa /ơ ớ/ xanh
…
Gần đây tôi tìm hiểu thêm về lịch sừ gia đình nhất là cuộc di cư của bố mẹ mình vào Nam nên đã hỏi anh và chị tôi vì cả hai người đã có chút trí khôn để nhớ về thời điểm lịch sử ấy. Tôi hỏi anh tôi thì mới biết là Bố tôi đã không hát sáu câu cuối của bài vè vì là những lời cán bộ Cộng Sản cố ý đánh vào tâm lý dân quê để bỏ ý định theo tiếng gọi của các linh mục Công Giáo, nhất là Đức Lê Hữu Từ di cư vào Nam.
Tiếc công xây dựng gia đình
Công cha công mẹ công mình bao lâu
Tiếc công chắt bóp từng đồng
Ai làm đến nỗi sạch không cửa nhà
Mẹ hiền nhắn nhủ con ơi
Đừng bỏ đất Chúa đừng rời quê hương.
Có lẽ bố tôi cố tình quên những câu tuyên truyền nhưng hát bốn câu đầu vì nói lên tâm trạng của người dân quê phải bỏ xóm làng ra đi vê một nơi xa lạ. Lời ca có sức mạnh khắc ghi vào tâm khảm ta có khi cả đời không quên được. Chả vậy mà Aristotle trong quyển Politics đã công nhận công dụng quan trọng của âm nhạc trong việc giáo dục.
Có một lần, về thăm quê nhà, dừng chân lại Sài Gòn giữa mùa trăng tháng Sáu bàng bạc lu mờ. Người viễn xứ nằm trăn trở trên giường khách sạn Saigon Palace cố dỗ giấc ngủ dù đã mệt nhoài vì cuộc hành trình dài. Tâm hồn người viễn xứ tràn ngập những bất an, rối bù mớ kỷ niệm thời niên thiếu lẫn lộn buồn vui dính liền với kinh hoàng, đổ vỡ, chết chóc tang thương từ thời chinh chiến năm xưa. Giữa đêm trằn trọc, (người viễn xứ) bất chợt nghe được tiếng hát Vọng Cổ từ làn sóng Ngắn của một Kênh Radio Việt Nam, và đã rơi vào giấc ngủ rất hồn nhiên lúc nào không hay. Rồi cả chục năm nay dư âm tiếng hát Vọng Cổ ấy dường như vẫn còn văng vẳng trong tim dù chẳng nhớ nổi lời ca tiếng đàn. Người viễn xứ ấy chính là tôi, và phải đợi đến lúc tóc nhuộm mây trời mới biết yêu vọng cổ vì từ thời thơ ấu cho đến trưởng thành không được nghe nên chẳng hề biết yêu giai điệu Miền Nam ngọt ngào trữ tình này. Đúng là “vô tri bất mộ.” Không biết thì sao mà yêu được. Trong bài này tôi sẽ bàn về ca khúc “Mầu Nắng Lụa” được nhạc sĩ Nhất Chi Vũ soạn từ bài thơ của Nữ thi sĩ Uyên Thuý Lâm, và được Nữ ca sĩ Trúc Tiên, một nghệ sĩ chuyên hát Đờn Ca Tài Tử diễn ca. Những nhận xét và chia sẻ của tôi rất chủ quan vì ba vị này đều là người tôi quen biết và ngưỡng mộ. Nhất Chi Vũ là chỗ thân tình và Uyên Thuý Lâm là bạn văn, tôi có duyên sinh hoạt với chị trong nhiều sinh hoạt văn nghệ và cộng đồng ở Boston, bang Massachusetts, USA. Riêng cô Trúc Tiên (Pháp Quốc), tôi chỉ được nghe cô hát trong CD và liên lạc qua điện thư.
Từ Thơ Đến Ca Khúc. Tôi rất yêu kính những nhạc sĩ sáng tác ca khúc, một loại nghệ thuật phổ thông trong các nền văn hoá nhân loại và có ảnh hưởng đến quần chúng trên nhiều phương diện từ việc tế tự tôn giáo đến các sinh hoạt đời thường kể cả giáo dục, tình cảm, sinh hoạt xã hội như thương mại và chính trị. Gần đây nhạc sĩ Vũ Hạ từ Pháp Quốc cho tôi được tham dự sinh hoạt của nhóm anh chị nhạc sĩ, thi sĩ Việt Nam qua điện thư và đã có duyên lành được đón nhận những món quà văn nghệ quý hoá từ ca khúc đến thơ của anh chị em nghệ sĩ trong nhóm. Anh Vũ Hạ cũng đang thực hiện CD gồm những ca khúc được phổ nhạc từ thơ, một sáng kiến hay và đáng được đón nhận. Sáng tạo ca khúc từ một bài thơ có lẽ khó vì mỗi bài thơ đều đã có âm điệu được ẩn sau những dòng thơ. Nếu nhạc sĩ chỉ ký âm cho nhạc điệu có sẵn của bài thơ thì đấy chưa phải là sáng tạo. Nhạc sĩ Phạm Duy, theo tôi, là thiên tài đã dùng âm nhạc nâng cao lời thơ trong nhiều ca khúc bất hủ của ông.
Tác giả quyển sách dạy viết ca khúc trình độ vỡ lòng cho những người như tôi, Rikky Rooksby, viết trong quyển “How to Write Songs on Guitar” rằng một ca khúc được hình thành bằng bốn nguyên tố căn bản: Lời ca (lyrics), giai điệu (melody), hoà âm (harmony), và tiết điệu (rhythm). Bốn nguyên tố này quyện vào nhau để ca khúc được hoàn thành tốt đẹp. Bạn tôi, Nhất Chi Vũ, thì luôn khẳng định một ca khúc hay cần thêm sự sắp xếp hợp âm uyển chuyển tiếp nối theo nhau để nâng cao không khí và mầu sắc cho ca khúc. Thật ra tôi không đủ kiến thức và thuật ngữ âm nhạc để bàn về ca khúc. Nhưng vì yêu quý các nhạc sĩ sáng tác ca khúc, nhất là những nhạc sĩ bạn của mình nên tôi cứ hồn nhiên chía sẻ cảm nghĩ và nhận xét về thế giới ca khúc.
Trong thế giới ca khúc Việt Nam, có nhiều ca khúc nổi tiếng được các nhạc sĩ sáng tác từ thơ, hay cách một số nhạc sĩ như Trịnh Công Sơn viết lời ca như thơ nên nhiều người hiểu lầm lời ca khúc nhất quyết phải là thơ. Lời ca có phải là thơ không? Theo G.S. Pat Pattison từ Đại Học Âm Nhạc Berkeley và tác giả bài phân tích có tựa đề “Song Lyrics and Poetry” in trong quyển tuyển tập “The Handbook of Creative Writing” do Steven Earnshaw chủ biên, lời thơ để đọc còn lời nhạc để nghe. Điều này xem ra đơn giản nhưng không phải thế vì thơ hiểu theo nguyên nghĩa là một thể loại nghệ thuật dùng ngôn ngữ cô đọng, hình ảnh, và ẩn dụ để diễn tả ý của nhà thơ cho người đọc. Lời thơ có thể trừu tượng, mông lung, mập mờ khó hiểu. Ca từ được diễn tả bằng ngôn ngữ đời thường để được hát lên điều người nhạc sĩ muốn diễn đạt qua âm giai, hoà âm, và tiết điệu cho người nghe. Ta có thể khẳng định rằng thi ca Việt Nam có nhiều nhạc tính vì bản chất ngôn ngữ Việt là đã có nhạc điệu toát ra từ các dấu chữ. Tuy nhiên, không phải ca từ nào cũng được xem là thơ.
Trở về chủ ý của bài này là giới thiệu ca khúc Màu Nắng Lụa, thơ Uyên Thuý Lâm, Nhất Chi Vũ soạn thành ca khúc và Trúc Tiên diễn ca. Đây là sự kết hợp tốt đẹp của thơ, nhạc, và ca hát. Tôi trân trọng nhận được bài thơ, bài nhạc, và nghe lời ca được hát lên theo giai điệu Miền Nam. Ngay ở phần mở đầu ca khúc, Nhất Chi Vũ đa mời người nghe bước vào thế giới của Đờn Ca Tài Tử, man mác dư âm Dạ Cổ Hoài Lang. Tôi là tín đồ mới của Vọng Cổ nên sau khi nghe Trúc Tiên hát Màu Nắng Lụa tôi đã ngạc nhiên thích thú vì bạn mình, Nhất Chi Vũ, đã bỏ tâm sức soạn ca khúc từ một bài thơ của một nhà thơ mà cả hai chúng tôi đều quen biết. Theo tôi ca khúc “Màu Nắng Lụa” chan chứa giai điệu dân ca Miền Nam, cách riêng Đờn Ca Tải Tử và đã được Nhất Chi Vũ kết hợp cả ngũ cung Việt và thất cung Âu Tây làm đẹp thêm lời thơ.
Mời bạn đọc thưởng thức bài thơ sau đây rồi lắng nghe ca khúc sau khi cùng tôi mạn đàm với nhạc sĩ, nhà thơ, và ca sĩ.
MÀU NẮNG LỤA
UYÊN THÚY LÂM
Em hỏi tôi nắng lụa có màu gì?
Tôi tìm nắng qua cành tre lả ngọn
Thân tre vút dáng cong mềm buổi sớm,
Lá biếc xanh nắng óng ánh tươi vàng.
Qua từng mùa ai đợi sắc thu sang
Người đi mãi chưa về qua bến cũ
Có thương nhau dặn lòng đừng ủ rũ
Nắng hoe vàng, nắng lụa trải ven sông.
Tìm về nhau thương biết mấy bên lòng
Con bìm bịp kêu nước ròng nước lớn
Bao nhiêu nước qua chân cầu sóng gợn
Gió đẩy câu hò, nhớ bậu mênh mông.
Ngày xuống dần vang tiếng trống thu không
Chân trời sẫm màu hoàng hôn tím đỏ
Lòng hoang vu miên man vườn bỏ ngỏ
Cung bậc sầu đồng vọng đến trăng khơi!
Dù mai này hai đứa có hai nơi
Còn ghi khắc luôn trong tim hình bóng.
Một đời người với bao nhiêu khát vọng
Sắt se lòng trong nắng lụa chơi vơi.
Em tôi ơi! năm tháng sẽ dần trôi
Nhưng còn lại ân tình ta thơ dại
Tri ngộ trăm năm duyên thơ thắm mãi
Tay trong tay dìu bước, tím chân trời…
TTM. Xin Nhạc Sĩ Nhất Chi Vũ cho biết cơ duyên và lý do nào đã chọn bài thơ Màu Nắng Lụa để soạn thành ca khúc?
NCV. Cám ơn Trần Thu Miên quan tâm và ân cần hỏi han về ca khúc Màu Nắng Lụa, từ nguyên nhân gợi ý đưa nhạc vào thơ Uyên Thúy Lâm và đến khi đã được ca sĩ Trúc Tiên Paris diễn cảm hát theo tâm tình “Bậu thương Qua (mà) Qua nhớ Bậu” cung điệu sông nước Miền Nam.
Anh nói “Tôi ngạc nhiên và thích thú. Ngạc nhiên vì NCV đưa dòng nhạc chan chứa âm giai dân ca miền Nam quyện theo tiến trình hợp âm tây phương (progression d’accords / Chords Progression) để chuyên chở và làm đẹp lời thơ. Thích thú vì giọng ca Trúc Tiên nghe có lúc lao xao tiếng lá tre trong gió tưởng như từ bụi tre khóm trúc sân nhà hay ven làng quê xa.
Bỗng dưng thấy vui vui trong lòng vì hình như, bài hát đã thu hút được cảm tình của anh. Tôi nghĩ, có lẽ vì lòng tử tế mà anh tiên đoán phận số cho ca khúc này và nói lớn ra những điều tốt đẹp nhỏ bé dễ thương dường như đã có ai đó sắp xếp dàn dựng trước khi sáng tác.
Thưa, thực tình chuyện đơn sơ thơ mộng hơn một chút. Bài thơ đã chọn chúng tôi chứ đâu phải chúng tôi chọn bài thơ để soạn thành ca khúc. Vì bài Màu Nắng Lụa tự ngôn ngữ thơ đã có nét đăc thù chữ, nghĩa miền Nam và hình ảnh đơn sơ hồn hậu đáng quý lạ thường. Bừng lên sống động một nhu cầu “tưởng nhớ” hồn nhiên tươi tắn hơn ngày trước. Vì thế, thơ mở ra đường đi lối về mới cho nhạc.
“Có thương nhau dặn lòng đừng ủ rũ /Nắng hoa vàng nắng lụa trải ven sông”
“Bao nhiêu nước qua chân cầu sóng gợn /Gió đẩy câu hò, nhớ bậu mênh mông”
Ca khúc Màu Nắng Lụa nên hình nên dạng còn là nhờ mối thâm tình quen biết giữa người làm thơ có cảm xúc mới lạ tươi tắn và người hát có giọng ca ăn-ý thơ, và rồi người làm nhạc, công việc trở nên nhẹ nhàng, hết sức may mắn. Chúng tôi đã không còn phân vân đưa nhạc vào bài thơ này, đồng thời nối kết phong cách riêng đáng quý từng người, từng sự việc tương ứng cách nào phóng khoáng giản dị hơn cả.
Tôi quen biết nhà thơ Uyên Thúy Lâm qua người em trai trí thức hiền lành và vui tính của chị. Chúng tôi đã cùng nhau sinh hoạt cộng đồng từ thời “nước chảy chia hai” đất khách quê người. Chị Uyên sinh trưởng ở Bạc Liêu, lên thành phố học Đại học Luật khoa và Sư phạm, trở về quê mình giảng dạy Trung học Bạc Liêu. Có lần cựu nhà giáo gặp tôi trong buổi liên hoan ra mắt sách của nhóm bạn hữu. Chị nói với tôi nhự phân bua kỳ nèo “Tui ở Boston miền đất lành chim đậu, tài năng sáng sủa ba bốn nhạc sĩ mà hổng thấy ông nào mạnh dạn phổ thơ Uyên há… Sao anh NC Vũ thế nào?”– “Thưa chị, lu bu bận rộn quá… Có chứ có chứ! Tôi đang có nguyên tập thơ của chị, mà hơn nửa tập gồm các bài thơ hơi hướm chính trị và dùng nhiều chữ Hán Việt điển tích rõ ràng minh bạch y hệt như… một nhà giáo”. Chị cười mỉm chi nói “Cứ viết đi, sửa sang thoải mái”. Thực ra, trước đây sau khi được chị gửi tặng tập thơ tôi đã phổ nhạc một bài gửi “đáp lễ”, và chính chị đã cho thực hiện thu âm ca khúc Tôi Viết Tên Em – do ca sĩ Lan Anh diễn ca. Ý tứ nét nhạc được viết thoáng gọn nương theo thể thức nhạc dân ca Blues Hoa Kỳ. Chị khoe tôi bên Florida có người khen nhạc… có trình độ!? Đó là tôi biết về một người con thương nhớ quê nhà Bạc Liêu.
TTM. Về việc đưa nhạc vào thơ, ca khúc này có gì đặc biệt?
NCV. “Đưa nhạc vào thơ” hình như chưa bao giờ đã có một lề lối, một thế thức liên kết thơ nhạc hay đưa nhạc vào thơ song song với một qui ước thanh nhạc chung cho thể loại “thơ phổ nhạc” này. Long trọng hóa Lời thơ, lời tâm sự lên thành Lời ca (Lyrics). Trước giờ phần nhiều chất liệu, mượn và cải biến từ Dân ca và ứng dụng những điều (hợp khả năng tác giả) về kỹ thuật viết ca khúc (xin hiểu kỹ thuật là thang cấp đi đến nghệ thuật) đã và đang là cổ điển hay tân tiến. Chính vì thế, bài thơ hoặc đoản văn xuôi nào có ý nghĩa và được yêu thích, đã tư định hình một ca khúc theo các hình thức trong tâm trí người viết nhạc.
TTM. Trên phương diện âm nhạc, nhạc sĩ đã có cố gắng gì trong việc làm mới các giai điệu dân ca ?
NCV. Chúng tôi trân trọng tìm về tuyệt tác Dạ Cổ Hoài Lang, cảm hứng từ một bài thơ thương nhớ, nhạc sĩ tài hoa Cao Văn Lầu đã sáng tác nên một ca khúc có giai điệu độc đáo kỳ diệu, đã gợi ý tươi mới vào nền ca nhạc Miền Nam trên dưới suốt 100 năm qua.
“Từ là từ phu tướng /bảo kiếm sắc phong lên đàng… Hò hò Lìu Xang Xê Cống /…” Chúng tôi nhận ra ngay nét duyên dáng của âm giai Oán miền Nam: Hò Xừ Xang Xê Cống Oan Liu /C Eb F G A Bb C – tương ứng dạng thức Dorian Mode nhạc tây phương: C D Eb F G A Bb C (Dorian là thang âm bậc II của thang âm Chủ thể Trưởng, ví dụ Đô Trưởng có Rê thứ là hợp âm đồng thời là thang âm bậc II)
Như vậy chúng tôi đã nhận diện một bài hát có “tiêu chuẩn mới” hòa-đối-cộng-sinh ưng ý có ý nghĩa. Đều đã thể hiện – rất linh động – bốn phần chính yếu cấu trúc một ca khúc. (1), Lời ca – Melody (dòng nhạc) (2), Hòa âm – Chord Progression (3), Tiết tấu – Rythm (4), Thể thức trình bày – Form. Cả 4 phần cân xứng nhau (như biểu tượng bốn chân bàn hoặc bàn vuông có bốn cái ghế) và ít nhiều có chút ảnh hưởng tương tác lẫn nhau. Ví dụ Lời ca có nét đặc thù của một Âm giai – Scale, hòa âm có âm sắc quality Trưởng hay Thứ…
TTM. Về cấu trúc, có những gì đáng nói riêng về ca khúc này không?
Nương theo tiêu chuẩn một ca khúc tân nhạc chúng tôi bổ túc thêm phần Hòa âm – Chord Progression để diễn tả ca khúc Màu Nắng Lụa. Trình bày trên bài hát chủ yếu là, Tiến trình hợp âm 4 nốt và tĩnh lược, thể gốc (Root Position), đảo trạng (Inversion) và các công năng (Funtion) trong sự chuyển hành, thể hiện qua những vòng hòa thanh từng đoạn nhạc, tạo khác biệt chút ít trong bài hát. Ví dụ: Từ Am D7 Am6 C E Am6 /Từ Am G D7 G /Từ G C D7 Esus4 Am6 (nốt F# là nốt tạo nét đặc thù trong âm giai A Dorian mode).
TTM. Nhạc sĩ nghĩ gì sau khi nghe tác phẩm được Trúc Tiên diễn ca?
NCV. Khi được nghe bản tự thu âm từ nghệ sĩ Trúc Tiên, tôi vội viết điện thư cho cô và phu quân một bạn văn quý mến:
“Tôi cảm động,
Giọng hát Trúc Tiên tuyệt vời hồn nhiên.
Đã cùng tôi tạ ơn Miền bến bờ sông nước hiền và hòa, ngay tự trong lòng ta. Miền dưỡng nuôi nâng niu chúng ta khi thời thuở còn rất trẻ.”
Tôi vốn con dân Bắc di cư 54, sinh trưởng lớn lên từ Rạch Giá, Long Xuyên, Châu Đốc, Cần Thơ qua Mỹ tỵ nạn năm 80.
Trúc Tiên quê ở Mỹ Tho, tôi chưa lần biết “trúc ở trên trời” hay trúc đứng một mình, nhưng tôi vẫn ngạc nhiên nhắc tên cô ca sĩ có tên thật, có vẻ đẹp như dáng người và sắc thái giọng hát trung thực Trần Thị Trúc Tiên, rất VN rất người Việt. Nghe kể gia đình cô sang Pháp lúc cô mới 11 tuổi. Hành trang tinh thần cô mang theo là suốt thời thơ ấu đã được ông nội đàn ca cho nghe và thường xuyên hướng dẫn cô tập luyện những bài bản ca cỗ nhạc đã đang thịnh hành lúc bấy giờ. Thời gian và niềm vui nỗi buồn đời tha hương không toan tính. Cô gái nhỏ ngày ấy nay tự nguyện từ Paris trở lại quê nhà ca hát thu âm với ban nhạc tuyển chọn ưng ý, ghi lại hầu hết trên 20 bản tổ Đờn Ca Tài Tử và cải lương. Góp phần bảo tồn phẩm chất và nâng cao danh dự cổ nhạc. Nghĩa cử thanh cao, gần gũi thiết tha này gây ấn tượng đẹp trong niềm cảm động của quý nhạc sĩ trải nghiệm kỳ cựu bên nhà, họ đã hết lòng chăm sóc nâng đỡ người nghệ sĩ vềthăm quê hương này.
TTM. Cảm ơn bạn. Bây giờ tôi xin thưa chuyện với nhà thơ. Chào nhà thơ Uyên Thuý Lâm. Cảm ơn chị đã chia sẻ bài thơ Màu Nắng Lụa. Mỗi sáng tác đều đến từ một hồi ức, có thể gần và rõ, và cũng có thể rất lãng đãng mơ hồ. Xin nhà thơ cho biết nguồn cảm hứng của mình khi sáng tác bài thơ này.
UTL. Thúy Uyên có sinh hoạt trong 1 nhóm nhỏ bạn hữu Thơ, Văn .Thỉnh thoảng gửi bài đến diễn đàn chung đăng, hoặc ra đề tài cùng nhau xướng – hoạ cho vui. Hôm nọ có một bạn trong nhóm bạn Thơ, viết hai câu gửi cho tôi rồi hỏi “Bạn nghĩ ý thơ trong hai câu thơ sau muốn nói đến điều gì?
“Màu Nắng lụa chưa đi đã nhớ,
Bóng tà huy đổ mực tô trời.‘’
Tôi đọc qua, để đó, rồi quên đi. Vài hôm sau sực nhớ, mình chưa trả lời, dù sao thì cũng phải hồi đáp, dù vài chữ cũng được.
TTM. Theo chị hai câu thơ ấy chuyên chở gì?
UTL. Đọc lại hai câu thơ tôi thấy mông lung và chỉ 2 câu ngắn quá, chưa định được người hỏi muốn đề cập điều gì. Thôi tuỳ cái Cảm Nhận của mình ra sao, thì trả lời ra làm vậy.
TTM. Theo chị Màu Nắng Lụa và Bóng Tà Huy là ẩn dụ về điều gì trong hai câu thơ người bạn gửi?
UTL. Tôi chú ý đến 2 từ : Màu và Tô. Vậy có thể thu xếp như sau:
Câu 1 : Nắng lụa là nắng đầu ngày, nắng buổi sớm mai.
Câu 2: Bóng Tà huy xem như cùng nghĩa với ánh tà dương, nắng buổi xế chiều.
Lời đáp ngắn gọn cho câu hỏi này, là tôi đáp bằng màu của 2 sắc nắng:
Nắng sáng buổi bình minh là màu rạng rỡ SẮC NẮNG ÁNH LỤA VÀNG.
Nắng xế buổi hoàng hôn tô trời là màu TÍM, mà ráng chiều thường ánh lên sắc
rực lửa ( đỏ )cuối ngày trước khi chìm vào bóng tối hoàng hôn, thành màu TÍM + ĐỎ => màu TÍM ĐỎ
Câu 1 — Sắc nắng sớm là Màu Nắng Lụa Vàng.
Câu 2—Sắc nắng chiều buổi tà huy là Màu Tím Đỏ
Có các chi tiết được suy nghĩ tương đối thấu đáo để đáp từ cho 2 câu hỏi của người Bạn thơ rồi.
Nhưng lẽ nào chỉ trả lời ngắn ngủn .Tôi bắt đầu viết câu đầu cho bài Thơ:
Em hỏi tôi: Nắng lụa có màu gì
Tôi nhìn nắng qua cành tre lả ngọn.
Thân tre vút, dáng cong mềm buổi sớm
Lá biếc xanh nắng óng ánh tươi VÀNG.
( đáp: Nắng lụa màu VÀNG ) ……
TTM. Thật ra tôi không hỏi chị người tặng chị hai câu thơ là ai vì muốn sự tưởng tượng của mình được tinh ròng. Theo tôi đấy là hai câu tỏ tình rất hay. Nắng lụa ý nói về một người nữ đài các thanh lịch, duyên dáng dịu dàng. Còn bóng tà huy có thể hiểu như lời tiếc nuối về một cuộc gặp gỡ hay buổi hẹn hò qua đi quá nhanh như nắng hoàng hôn. Tôi rất yêu thích đoạn thơ này:
Tìm về nhau thương biết mấy bên lòng
Con bìm bịp kêu nước ròng nước lớn
Bao nhiêu nước qua chân cầu sóng gợn
Gió đẩy câu hò, nhớ bậu mênh mông.
Đọc đoạn thơ này tôi hình dung ra một bức tranh đồng quê rất tình tứ lãng mạn. Chị sinh trưởng ở miền quê hương nào?
UTL. Thúy Uyên vốn sinh trưởng ở Bạc Liêu quê hương của bản Dạ Cổ Hoài Lang của Nghệ nhân Cao Văn Lầu, tiền thân bản Vọng Cổ.
TTM. Như vậy chị đã được lớn lên với không gian của Đàn Ca Tài Tử và Vọng Cổ.
UTL. Từ thời tiểu học mình đã đuợc nghe đờn ca Tài Tử Nam Bộ, nghe bản Vọng cổ, nghe câu hò trên sông trên đồng ruộng, nghe điệu Lý Con Sáo, nghe điệu Hoài Tình, …văng vẳng làng trên xóm dưới.
Và rồi hình ảnh những dòng sông đục màu phù sa, lục bình trôi nổi, cây mù u, con chim bìm bịp kêu nước ròng nước lớn, hình ảnh vườn cau, luống rau, đồng lúa …đã thấm đẫm trong tâm tình của người dân miền sông nước. Và tình yêu đôi lứa trong đời, dù đẹp duyên hay cách trở, vẫn ghi lòng ân tri ngộ buổi thanh xuân…
Các hình ảnh âm thanh quen thuộc đó đi vào một số bài viết của UTL dễ dàng và tự nhiên như dòng chảy của sông Tiền, sông Hậu miền Tây.
Do vậy mà Bài thơ MÀU NẮNG LỤA chứa đựng ít nhiều cảm xúc của UTL được viết và hoàn tất khá nhanh sau đó.
TTM. Cảm ơn chị. Có lẽ chị cũng đồng ý với tôi là Nhất Chi Vũ đã khéo soạn thành ca khúc từ bài thơ của chị để người nghe cảm được giai điệu dân ca quyện vào những câu thơ của chị. Bây giờ tôi xin được hỏi ca sĩ Trúc Tiên về cảm nghĩ của cô khi nhận được bài hát Nhất Chi Vũ trân trọng gửi gấm?
TT. Trúc Tiên thích những giai điệu Đàn Ca Tài Tử vì nét cổ, xưa và quý của Việt Nam mình. Nhưng khi Trúc Tiên hát những điệu ấy vẫn muốn thêm một chút gì đó mới mới, rất tân của thời này, một chút gì đó rất “Trúc Tiên”. Lần đầu cầm bản nhạc Màu Nắng Lụa trên tay, TT nhận ra những ca từ quen thuộc thân thương của miền sông nước : “cây mù u…”, “gió đẩy câu hò, nhớ bậu mênh mông”… Và cách xưng hô “Tôi” và “Em” nghe xa mà gần.
TTM. Cô có thấy liên hệ nào giữa Đàn Ca Tài Tử và ca khúc Màu Nắng Lụa không?
TT. Các cụ xưa viết những bài Đàn Ca Tài tử theo thể kể chuyện, bài thơ Màu Nắng Lụa cũng vậy, ngắn thôi, nhưng đủ kể cho người nghe một chuyện tình thơ mộng.
TTM. Còn trên phương diện âm nhac thì sao?
TT. Khi nhận được bài hòa âm TT rất ngạc nhiên thích thú với “hương vị” vừa cổ vừa tân của bài nhạc. Thoạt đầu TT hơi ngại chút vì hình như lời bài hát dành cho… nam giới. Nhưng càng tập thì TT có cảm tưởng là lời của hai người nam nữ đang thủ thỉ với nhau chứ không riêng tâm sự một người : « Có thương nhau, dặn lòng đừng ủ rũ…», chắc đó là mầu nhiệm của nhạc quyện với ca từ, có như nhạc ôm lấy lời an ủi : « Tri ngộ trăm năm duyên thơ thắm mãi, mơ trong tay dìu bước tím chân trời…» Rằng là một chuyện tình buồn nhưng Trúc Tiên không cảm thấy lạnh, họ yêu nhau đến thế cơ !
TTM. Nói chung thì cô nhận xét gì về nhạc của NCV?
TT. Theo Trúc Tiên thì hát nhạc của nhạc sĩ Nhất Chi Vũ không dễ chút nào, phải nói là khó ơi là khó luôn! Gởi bài đi đến anh mà Trúc Tiên lo, lo lắm vì khi hát ca khúc này, có hơn một lần Trúc Tiên để quên “tâm tư” mình vào đó, rồi tự ý tham lam “để dành” cho riêng mình một hai note nhạc, mong nhạc sĩ vui lòng tặng cho Trúc Tiên, nhé!
TTM. Cảm ơn những chía sẽ của TT.
Tôi cũng đồng ý là các ca khúc của NCV thường thì khó hát. Nhưng nghĩ kỹ lại bài hát dễ hát được nhiều người hát chưa hẳn là bài hát hay. Bài hát khó hát và không được phỏ biến rộng, chưa hẳn là bài hát dở. Tôi có cái nhìn rất thực tế về nghệ thuật. Tác phẩm cũng như món ăn, có món ta phải quen rồi mới biết thưởng thức. Có món ta ăn hàng ngày quen thuộc nhưng chưa hẳn là ngon.
Theo tôi một ca khúc sáng tác từ một bài thơ cần sự đồng cảm giữa nhà thơ và nhạc sĩ. Có nhạc sĩ khi chọn bài thơ để phổ nhạc thì giữ nguyên bản thảo của bài thơ. Việc này không cần thiết mà còn làm mất tính nghệ thuật. Viết một ca khúc là sáng tạo, và sáng tạo thì phải vượt ra ngoài các khuôn khổ có sẵn. Nếu nhạc sĩ không vượt ra khỏi âm điệu sẵn có của bài thơ thì việc phổ nhạc chẳng khác gì ký âm thôi. Nhạc sĩ có thể chỉ dùng một vài đoạn của bài thơ hay tự xếp đặt lại các câu thơ theo dòng sáng tạo của mình. Tôi nghĩ Nhất Chi Vũ khi phổ nhạc bài Màu Nắng Lụa có thể rập theo khuôn của Dạ Cổ Hoài Lang hay các câu Vọng Cổ nề nếp. Nhưng làm vậy thì không phải là sáng tạo. Sau khi ca khúc phổ thơ được hoàn thành, ca sĩ đóng góp phần quan trọng để chuyển đến thính thị người nghe vì bài hát không để nhìn hay đọc nhưng để hát và nghe. Việc sử dụng nhạc khí theo sự xếp đặt của vòng chuyển hành của hợp âm cũng rất quan trọng để nâng cao tiếng hát của ca sĩ và tô thêm màu sắc cho lời ca. Tôi nghĩ ca khúc Màu Nắng Lụa sẽ có một chỗ đứng lâu dài vì Nhất Chi Vũ đã sáng tạo một ca khúc có đầy đủ yếu tố của một bài ca hay. Các nhạc sĩ phối khí và ca sĩ có thể tự mình làm đẹp thêm bài ca theo cảm xúc riêng.
TRẦN THU MIÊN
MỜI QUÝ BẠN BẤM VÀO ĐƯỜNG NỐI SAU ĐÂY ĐỂ THƯƠNG THỨC MÀU NẮNG LỤA