Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Thơ đến với tôi là một dòng sông tuổi nhỏ. Những ngày mưa lớn, nước cuộn phù sa, mang theo nhiều nhánh cây khô trôi theo con nước. Lũ trẻ chúng tôi bơi ra, bám vào đùa giỡn dưới nước. Đến khi lớn lên, đọc bài “Trường Giang” của Huy Cận đến câu “Củi một cành khô lạc mấy dòng.” Tôi mới ngộ ra vậy là mỗi người trong chúng ta đều có một dòng sông ký ức.
Dòng sông ấy tích lũy biết bao nhiêu cơn mưa, ấp ủ một thứ âm thanh kỳ diệu, theo tôi mãi qua thời gian. Thỉnh thoảng tiếng sóng khua trong tiềm thức làm tôi thức giấc giữa khuya. Rồi có ai đó ngồi nhìn bóng mình in vách, viết vội mấy câu vu vơ, lần mò ra được sợi dây nối liền giữa dĩ vãng và hiện tại.
Thôi Hiệu một lần ghé Lầu Hạc Vàng, từ trên cao nhìn xuống. Bên kia sông dọc theo bờ là hàng cây Hán Dương, phản chiếu ánh chiều rực rỡ. Giữa sông nho nhỏ cù lao Anh Vũ với nền cỏ xanh rì. Khói nước đang từ từ dâng lên làm những con thuyền qua lại trên sông như có như không. Thi nhân xuất thần đề bút để lại cho đời một áng văn bất hủ. Nhưng có lẽ cái làm cho bài thơ mang dấu ấn là hai câu cuối có sức ngân xa thẳm, tăng bừng lên cái không gian trước mặt.
Nhật mộ hương quan hà xứ thị
Yên ba giang thượng sử nhân sầu.
Tản Đà có thể là người dịch câu nầy duyên dáng và ý vị nhất vì ông khéo léo mang cái hơi lục bát vào bản dịch.
Quê hương khuất bóng hoàng hôn
Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai.
Tôi cho là cả người thơ lẫn người dịch đều đang nhớ nhà đau đáu. Và ngay cả Huy Cận cũng mượn ý để kết bài “Trường Giang” bằng hai câu:
Lòng quê dợn dợn vời con nước,
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.
Không chỉ có nhớ nhà thôi, tôi nhớ cả những bữa cơm đạm bạc. Ba đi lính luôn xa nhà. Mẹ ở nhà tần tảo bươn chải, không tránh được đôi lúc khó khăn. Tôi không thể nào quên được những bữa cơm chiều: một nồi cơm độn khoai, một đĩa rau muống xào, một chén muối vừng thay nước mắm. Mẹ dọn mâm ra nhưng không ăn, tay quẹt nước mắt sụt sùi. Mấy anh em tôi ngồi nhìn mẹ không đứa nào động đũa. Mấy chục năm sau, mỗi lần nhìn thấy rau muống xào, tôi lại ngậm ngùi quay về một trời thương nhớ, ước mơ một lần trở lại để xum họp với mẹ bữa cơm rau. Cái thương nhớ ấy ôm ấp cả hạnh phúc lẫn đau khổ, ngọt ngào lẫn cay đắng, xuôi ngược theo tôi cả cuộc đời.
Mấy học giả nghiêm túc kia cố hình dung và nắm bắt cái siêu hình của thơ. Họ dụi mắt thấy thi ca là sự ôm đồm của một mớ thái cực vốn mâu thuẫn nhưng ắt phải hiện hữu để thi nhân cố gắng xếp ghép những mảnh ngôn ngữ và âm thanh theo một thứ tự nào đó. Thứ tự đó vốn chưa hề được định nghĩa. Một ý niệm tự do tuyệt đối trong tư duy lẫn hành động, không định hướng, đôi lúc không cần đoạn kết. Vì vậy tôi có rất nhiều câu thơ “nửa đoạn lưng chừng” chưa bao giờ được thoát thai. Bản Giao Hưởng số 8 của Franz Schubert dở dang nhưng lại là những nghi vấn khá thú vị trong lúc trà dư tửu hậu của giới nhạc thuật. Người đời sau vẫn gọi bản nhạc này bằng cái tên phổ thông “The Unfinished Symphony”.
Trở lại với hai chữ “quê hương” tôi cho Bùi Giáng là ngôn sứ rao giảng về đề tài này ưu việt hơn cả. Trong cái phong cách vấn đáp dân giã, bỡn cợt của thi nhân, chúng ta thấy được “quê hương” thân thiết và gần gũi lắm.
Hỏi rằng: người ở quê đâu
Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà.
Hỏi rằng: từ bước chân ra
Vì sao thấy gió đàn xa dặm dài?
Lòng buồn rười rượi vì mới mất chồng, Bà Huyện Thanh Quan xin vua cho hồi hương, khi qua Đèo Ngang, cũng cảm nhận như vậy:
Dừng chân đứng lại trời non nước
Một mảnh tình riêng ta với ta.
Cái chất quê ấy cũng như men rượu, dấu mình nhưng tỏa hương, hòa tan và gắn liền như linh hồn vào thân xác. Trong một phút bâng quơ nhìn trời đất, thi nhân gặp lại chính bản thể mình ở cuối đường.
Người thơ có thể nói những điều to lớn và khôn ngoan; nhưng có thể họ cũng chẳng thấu hiểu về những điều đó. Nghịch lý chăng! May mắn thay, thi ca không bị trói buộc trong phạm trù logics. Trang Sinh hóa hồ điệp hay hồ điệp hóa Trang sinh cũng không quan trọng lắm.
Thì ra con bướm kia tuy mong manh, nhưng trong khoảnh khắc nào đó, nó cũng ước mơ một lần bay qua đại dương.
Tạo Ân